Japoncada に ve で farkı: yer, yön ve eylem

Hızlı ni vs de karşılaştırması

Bu başlangıç yapılarında に; gidilen yeri, います veya あります ile bulunulan yeri ya da belirli bir zamanı gösterebilir. で ise eylemin gerçekleştiği yeri veya kullanılan aracı belirtir. Bunlar yaygın kullanımlardır; iki edatın bütün görevlerini kapsamaz.

Parka gitmek ve parkta okumak

İlk cümlede park gidilen yer, ikincisinde kitap okunan yerdir. “Park kelimesi に alır” diye ezberlemek ikinci cümlede yanlış olur. Edatı seçmeden önce fiile ve duruma bak.

Hareket fiilleriyle へ de kullanılabilir. Bu alıştırma verilen durumlarda に ve で farkını çalıştırır. Bir yere gitmeyi anlatan her cümlede tek doğru edatın に olduğu anlamına gelmez.

Evde olmak ve evde çalışmak

います bir kişi veya hayvanın varlığını anlatır; bu temel varlık kalıbında あります şeyler için kullanılır. Yer に alır. Bu, çalışma gibi bir etkinliği nerede yaptığını söylemekten farklıdır.

“に her zaman yönelme, で her zaman bulunma bildirir” demek yeterli değildir. 家にいます cümlesi eve gitmeyi değil, evde bulunmayı anlatır. Türkçedeki bir eki her yerde aynı edatla eşleştirmek yerine Japonca yapıyı cümlenin bütünüyle öğren.

Ulaşım ve zaman sana başka bir karşıtlık verir

バスで行きます cümlesinde で ulaşım aracını belirtir: “otobüsle”. 七時に起きます cümlesinde に belirli bir zamanı gösterir: “yedide”. Bu örneklerde olduğu gibi, edatların görevi birlikte kullanıldıkları yapıya bağlıdır.

Zaman hakkındaki her ifadeye otomatik に ekleme. 今日 (bugün) ve 毎朝 (her sabah) gibi kelimeler genelde onsuz işler. Bu ilk kalıpları öğrenirken belirli saatleri o ifadelerden ayrı tut.

Irodori dil bilgisi notları: yer, zaman ve ulaşım (PDF) ↗

İki edatı da kısa bir metinde bul

Soruları tekrar çözmeden önce bir cevabının nedenini açıkla: “Burası gidilen yer” veya “Eylem burada gerçekleşiyor” gibi. Ardından günlük rutin metnini oku. Metindeki saatler, yerler ve ulaşım ifadeleriyle aynı edatların birbirine bağlı cümlelerde nasıl kullanıldığını gör.

Bir dil veya araç da araç olabilir

で’nin araç kullanımı ulaşımdan daha geniştir. 日本語で話します’ta Japonca konuşmak için kullanılan dil. はしで食べます’ta çubuklar yemek için kullanılan araç. Bunlar “nerede?” değil, “ne aracıyla?” sorusuna aittir.

Bu yüzden sadece ismi değiştirmek ezberlenmiş bir çeviriyi bozabilir. Otobüs, dil ve çubuklar çok farklı şeyler ama bu örneklerde hepsi eylem için kullanılan aracı ifade edebilir.

Cümle kurmadan önce karar kur

Önce yüklemi oku, sonra ismin ne kattığını sor. 行きます ile bir yer varış, bir araç ise araç olabilir. います veya あります ile yer varlık konumunu anlatır. 読みます veya 食べます ile yer, etkinliğin nerede olduğunu söyler.

Saat için cümlenin belirli bir zaman noktası adlandırıp adlandırmadığına karar ver. Bunu her zaman ifadesinin に istediği bir kurala çevirme. Bu başlangıç örneklerinde 今日 ve 毎朝, 六時’den farklı davranır. Alışılmadık bir yapı karşılaştırmaya uymuyorsa tabloya zorlamak yerine bütün kalıba bak.

• Fiili veya yüklemi bul.
• İsmin rolünü adlandır: varış, varlık, eylem yeri, araç veya zaman.
• Edatı seç, ardından cümlenin tamamını kontrol et.
• Devam etmeden önce farklı bir isimle başka bir örnek dene.

Aynı kütüphane hakkında üç cümleyi karşılaştır

図書館に行きます kütüphaneyi varış yeri olarak verir. 図書館にいます temel varlık kalıbında bir kişiyi kütüphaneye yerleştirir. 図書館で本を読みます okumanın orada olduğunu söyler. Tekrarlayan yer adı yararlıdır çünkü asıl kararı ortaya çıkarır: yüklem hangi ilişkiyi kuruyor?

Her cümlede farklı bir soruyu cevapla: Nereye gidiyorsun? Neredesin? Nerede okuyorsun? Japoncada kullanılan yapı, yer ile yüklem arasındaki ilişkiye göre değişir. Türkçedeki “nerede” veya bir bulunma eki, Japonca edatı tek başına belirlemeye yetmez.

Aktarım kontrolü için uygun örneklerde kütüphaneyi parkla değiştir. Anlamları net tut ve parçacığa yeniden bak. Seçimin ilişkiden ziyade orijinal isme bağlı kalıyorsa üç soruya dön. Amaç yeni bir yere uygulayabileceğin bir karardır.

Varış yerini ve ulaşımı aynı cümleye koy

バスで学校に行きます iki parçacığı da içerir. バスで yolculuk aracını anlatır, 学校に varış yerini verir. İki öbek cümlede tek evrensel bir yer için yarışmaz. Her biri aynı eyleme farklı bilgi katar.

Varış yerini koruyarak バス’ı 電車 ile değiştirirsen ne değişir diye sor. Ulaşım değişir, yani araç öbeği değişir. 学校’ı başka uygun bir varış yeriyle değiştirirsen rotanın son noktası değişirken araç aynı kalabilir. Bu kontrollü yer değiştirmeler rolleri görünür kılar.

で yalnızca ulaşım aracı belirtmez. 家で勉強します cümlesinde ders çalışılan yeri gösterir. Edatın anlamını bütün ifade ve yüklemle birlikte belirle. Çalışma kitabındaki kategoriler başlangıç içindir; edatın bütün kullanımlarını kapsamaz.

Bir nesnenin yerini bir etkinliğin yerinden ayır

机の上に本があります, masanın üzerinde bir kitap bulunduğunu söyler. 本 burada bir eylem yapmaz; cümle kitabın varlığını belirtir. Bu temel yapıda yerden sonra に gelir. Birinin orada kitap okuduğunu söylemek ise farklı bir yapıdır.

Yararlı bir alıştırma neyin nerede var olduğunu belirlemeni, sonra o yerde yapılan bir eylemi karşılaştırmanı ister. Ayrım sözcüksel değil dilbilgisel kalsın diye kelime dağarcığını tanıdık tut. Yüklemi değiştirirsen parçacığı otomatik tutmak yerine ilişkiyi yeniden düşün.

Temel varlık kalıplarında あります ile います arasındaki tanıdık ayrımı hatırla. Her birini yerleştirilen şey ya da kişi için uygun bir modelle öğren. Bu çalışma kitabı her istisnai ya da özel kullanımı çözmeye çalışmaz; sonra bilgi kuracağın net örnekler verir.

Bir saati göreli bir zaman ifadesinin yanında test et

七時に起きます cümlesinde に belirli bir saate eşlik eder. 明日、学校に行きます cümlesinde 明日 sonrasında に yoktur; 学校 sonrasındaki に ise gidilen yeri belirtir. Zamanla ilgili her kelimenin aynı kurala uyduğunu varsayma.

毎朝 ile 七時’i karşılaştır. Biri tekrarlayan bir sabah çerçevesi ifade eder; diğeri bir saat noktası adlandırır. Öbekleri tam cümlelerde öğren ve davranışlarına bak. “Tüm zaman kelimeleri に ister” gibi bir kestirme ilk başta verimli gelebilir ama yaygın örnekler uymayınca kafa karıştırır.

Yeni bir zaman yapısı yabancaysa eksiksiz öbeğe bak. Tablosu basit kalsın diye onu tek bir başlangıç kategorisine zorla sokma. Doğru öğrenme, mevcut açıklamanın sınırına vardığını ve başka bir kalıbın çalışılması gerektiğini bilmeyi de içerir.

で ile araç ve dil belirtmeyi öğren

はしで食べます, yemek çubuklarıyla yemeyi; 日本語で話します ise Japonca konuşmayı anlatır. Bu örneklerde で, eylemin hangi araçla veya hangi dilde yapıldığını gösterir. Bu yüzden edatı her yerde tek bir Türkçe ekle çeviremezsin.

Pratik bir durum seç ve cümleyi kurmadan önce aracı belirle. Kullanılan dili mi, kullanılan aleti mi yoksa alınan ulaşımı mı adlandırıyorsun? İsmi ya da fiili değiştirirsen eksiksiz öbeği doğrula. Kontrol edilmiş bir model dikkatli çeşitlilik için başlangıçtır, yapıyı yeniden düşünmeden herhangi bir kelime sokma izni değildir.

Edatın görevini kendi sözlerinle açıkla. “Burada konuşmak için kullanılan dil Japonca” demek, yalnızca edatın adını söylemekten daha açıklayıcıdır. Görevini anladığında başka bir edatın neden aynı anlamı vermeyeceğini de görebilirsin.

Yanlış bir seçimi hedeflenen mesajını yeniden kurarak gözden geçir

Kaçırılan bir sorudan sonra parçacığı kontrol etmeden önce söylemek istediğini yaz. Sonra yüklemi ve ismin rolünü belirle. Hedeflenen mesaj “Evde çalışıyorum” idiyse etkinlik yeri modeli uygundur. “Evdeyim” idiyse varlık kalıbı uygundur.

Yalnızca yer adı ve bir boşluk verilmesi, doğru edatı seçmek için yeterli olmayabilir. Açıklama bağlamı korumalı, uygun hareket fiilleriyle へ gibi başka seçenekler olabileceğini de belirtmelidir. Bu alıştırma, bütün olası ifadeleri değil, verilen anlamlar arasındaki farkı çalıştırır.

Son olarak aynı rolle farklı bir cümle dene. Aynı cevabı hemen tekrarlamak düzeltmenin belleğini yansıtabilir. Değiştirilmiş bir isim ya da durum açıklamanın verdiğin kararı iyileştirip iyileştirmediğini kontrol eder. Yeni örneği birkaç taze dil bilgisi sorunu sokmadan doğrulanacak kadar basit tut.

Edatı seçmeden önce yükleme bak

公園に木があります, parkta bir ağaç bulunduğunu; 公園で写真を撮ります ise parkta fotoğraf çekildiğini anlatır. Yer aynı olsa da yüklemle ilişkisi değişir. Türkçede ikisinde de “parkta” dememiz, Japonca edatların birbirinin yerine geçebileceği anlamına gelmez.

Edatları gizle ve boşluğu doldurmadan önce cümlenin ne anlattığını belirle. Bir şeyin nerede bulunduğu mu, bir eylemin nerede yapıldığı mı söyleniyor? Cevapları açıp seçimini açıkla. Ardından parka gitmekle ilgili üçüncü bir cümle ekle. Böylece bulunma, eylem yeri ve gidilen yer arasındaki farkı tam cümlelerle çalışırsın.